Mitt hjarta har vore i livsens strid,
og mangt eit sår hev det fenge.
Det låg sjukt og sårt i so mang ei rid,
men enno har det til denne tid,
frå leiken med livet gjenge.
Men ær på ær etter sår på sår,
der er på kvar einast’ sida.
Og opp dei bryta kvar evige vår,
når lauvet spretter og isen går,
og gauken gjeler i lia.
Men blomar bløma i desse ær,
og blømande blom er tåret.
Det soleis også med jordi er;
når regn og dogg ho frå himlen fær,
SO VEKSA BLOMAR I SÅRET.
MAMMA 09.03.1922 – 25.09.1976
Gråten er stilna, attende står biletet av ho mamma. Vi stod kvarandre så nær, men våga aldri visa det. Sjeldan var der fysisk kontakt, og tala vi saman, var det alltid i daglegdagse vendingar. Endå no – 5 år etter – er det med ein sår undertone i røysta eg nemner namnet hennar.
Signy heitte ho, og var fødd og oppvaksen på Fjørtofta, ei flat, myrlendt og for- blåst lita øy ytst mot havet på Sunnmørskysten ein stad.
Etter folkeskule, husmorskule, ut i teneste og eitt år på handelsskule i Oslo, kom ho som nygift til Romsdalsbygda Vågstranda. Her hadde havet stilna av, fjorden fått ein mildare tone. Villskapen frå havet var her flytta til fjella, som trengde seg innpå ein frå alle kantar. Eg trur auga hennar titt gjekk mot horisonten, der havet kunne skimtast når sola stod på hell. Men den gongen skulle kona fylgje mannen, og på Vågstranda vart ho verande resten av sitt liv.
Og frå mamma har eg arva lengten mot havet. Timar kan eg sitje i fjøresteinane og sjå og lye på musikken frå havet. Best er det når det bles litt friskt, så det kvitnar på bølgjetoppane. Då trillar tårane om kapp med regnet, og det er som hjarta mitt vil sprengjast. Då er eg eitt med naturen, og Gud er nær. Og frå inste hjarterota stig eit jublande: ”Takk Gud, for livet!”
Men havet er også fred og fullkomen ro, slik det kan vere ein sumardag, med måse- skrik og dunk-dunk frå fiskebåten ute i sundet. Den stillsame surklinga frå floa som dreg seg attende, ein mild austavind som stryk deg kring andletet, berande med seg eimen frå havet. I slike stundar fell alle puslebitar på plass, og livet er berre godt!
Men denne soga skulle vere om ho mamma. Om ho kjende seg stengd inne mellom fjella, så høyrde vi aldri ho klaga over det. Og ikkje hadde ho så mykje tid til å sjå seg rundt eller, for på 9 år fødde ho 5 born: meg (Synnøve Reidun) i 1952, Janfrid Anita i 1953, Jarle i 1954, Eli Solvår i 1958 og veslebror Arve i 1961.
Ikkje var vi av det stillsame slaget heller. Mest alltid var det nokon som slost, eller gret, eller ikkje var komen heim når dei skulle. Likevel var det tryggleiken som særmerkte livet på Teia – mamma og pappa var alltid der når vi trong dei mest.
På eit lite gardsbruk med 20-30 sauer, høns, nokre kalvar og poteter og grønsaker nok til eige bruk, vaks vi opp i nokså tronge kår. Pappa sleit ut ryggen sin på meieribilen, der han lempa 50-liters mjølkespann frå mjølkebukkane og inn i bilen. Men endå var det ofte snautt. Mamma laut difor nytta ut fantasien sin til det ytste, for å få endane til å møtast. Ho strikka og sydde, lappa og sydde om, tok vare på alt som kunne brukast. Hadde vi ikkje fløyte til vaflane, var surmjølk like godt. I slaktetida vart alt frå blod til tarmar nytta og teke vare på. I dag angrar eg på at eg ikkje lærde meg meir om alt dette, men no er det for seint. Mamma er ikkje her lenger, og kan ikkje svare meg.
Når eg er heime om sumrane, går difor mykje av tida til å rote og leite på loft og i kott, i skuffer og skåp etter oppskrifter, handskrivne notater o.l. Når mannen min spør meg om kva eg driv på med, svarar eg: ”Eg leitar etter morsarven min.” Og noko har eg funne, og mangt har eg lærd av systrene til mamma. So litt etter litt kjem det attende, og løn for strevet får eg når pappa tykkjer svelekakene mine er nett som om mamma skulle ha laga dei!
Om eg har fått havet i gåve frå mamma, takkar eg Gud endå meir for at eg har arva litt av hennar evne til å sjå ting frå fleire kantar, nytte emne til å laga heilt andre ting enn det folk flest meiner det skal brukast til. Løyse problem på uvanlege måtar, og elles nytte det ein finn og har i nærleiken. ”Du har slik ein rik fantasi” hender det folk seier til meg. Om det ikkje er arveleg, så har mamma i alle fall vist med sitt eige føredøme, at nesten alt er mogleg, berre ein ikkje let seg binde på hender og føter av fastlåste reglar, men lar tankane segla fritt.
Eg trur ikkje mamma og pappa tenkte så mykje på korleis vi borna skulle fostras opp, men likevel trur eg vi fekk ein barndom det er få unt å få oppleva. Vi var sjeldan innomhus, det vere seg sumar eller vinter. Var det ikkje onnetid, potethausting eller sauesanking, så flaug vi til fjells etter blåbær, eller i fjøra etter krabben. Mamma hadde sjeldan tid til å aktivisere oss, så ville vi ha tidtrøyte, so laut vi finna på noko sjølve. Og etter det eg hugsar hadde vi ikkje store vanskane med det. I skog og mark, i fjell og fjøre – her hadde fantasien rike vekstvilkår.
Samstundes lærde vi oss tidleg å greie oss sjølve. Janfrid og eg var vel ikkje meir enn 9-10 år, då vi fyrste gongen fekk gå på Fjellsetra åleine. Den turen tek drugt halvannan time; oppetter lia, langs bratte skrenter der ein ser elva djupt der nede, og høgt opp over tregrensa. Men så hadde vi gått same vegen mange gonger, frå vi så vidt kunne stabbe og gå. Vi kjende vegen ut og inn, så mamma og pappa var nokså trygge (?) på at det skulle gå bra. Med mors og fars tiltru i ryggen, vaks vi vel fleire meter på vegen oppover. Berre det å vere to jenter åleine på ei seterbu langt inne på fjellet over natta – det er ei oppleving og ei erfaring som ikkje kan målast med vanlege mål, men som set merke for livet.
Og no kjem kjærleiks-hymnen til fjellet. Og fjellet, det er fyrst og fremst Fjellsetra. Det er ei gamal seterbu, høyrande til Torstein-garden, men som ikkje har vore i bruk til seterdrift i mi tid. Så ofte vi såg oss tid og det var ver til det, rende vi på Fjellsetra, både ved sumars- og påsketider. Og om vi søskena har gått kvar våre vegar som vaksne, så har vi ein ting felles: Når Fjellsetra vert nemnd, sit vi der blanke i augo,
alle som ein. Sjølve bua er ikkje rare greiene, gamal og nedslitt, med musereir i madrassen og hankelause koppar. Men lufta, lukta, vatnet og utsikta liknar ikkje noko anna enn himmelen for oss fem. Der oppe er eg heime, kan andast fritt, og hjarta mitt smiler til eile verda!
Men attende til ho mamma, og dei beste minna frå barndomen. Det er ikkje store, særskilde hendingar som stig fram når eg let att augo. Nei, det er stemningar, lukter frå eit kjøken, den trygge kjensla av å vera heime, der ein aldri var i tvil om at ein var elska, endå det aldri vart sagt i klåre ord. Samstundes ligg noko sårt og tyngjer under brystet, denne tida kjem aldri attende. Vil eg sjølv kunne skape ein slik heim for meg og mine? Mors ande går stendig føre og viser veg, gjev meg mot til å gå vidare og aldri gje opp.
Det siste minnet om mamma er på same tid det beste og det vondaste. Aldri var vi kvarandre så nær – kanskje var det fordi vi begge visste det var siste gongen? Det skulle vere den lukkelegaste dagen i livet mitt, nemlig brullaupsdagen min. To timar før eg skulle seie Ja til Einar i kyrkja, stod eg som ferdigpynta brur ved mamma si sjukeseng, og visste at ho berre hadde veker, ja kanskje dager igjen å leva. Vi hadde vona i det lengste at ho skulle friskne til såpass at ho kunne vera med i kyrkja når eldste dottera skulle giftast bort, men Gud ville det ikkje slik. Noko av det siste eg hugsar ho sa, var til brudgomen: ”Ho er kanskje ikke verdens beste kokk, men du får ei snill kone, Einar.”
I byrjinga av mars 1976 tok kreften til å suge livet ut or mamma, og den 8.august det året (dagen etter at eg vart fru Myrdal), såg og tala vi med kvarandre for siste gongen. Knappe 2 månader seinare var eg heime og fylgde mamma til siste kvilestaden hennar.
Det var då, i tyngste sorga, at eg lærde å sjå pappa med nye augo. Han har alltid vore av det stillsame slaget, og sjeldan merka seg ut på nokon måte. Men der, etter at blomekransane var lagt på kista, gjekk pappa fram i koret og heldt tale for mamma: ”Ho mamma har det ikkje vondt meir. Korkje smerte eller andre plager kan såra ho lenger. Ho er KOMEN HEIM, og HAR DET GODT NO.”
Eg har skrive ned dette for å æra den kvinna som ein gong ga meg livet, og som med på vegen ga meg meir ”niste” enn ho sjølv visste.
Eldste dotter di takker for alt og seier: FAR VEL, MAMMA.
Moss, 14.10.1981
Inne blant fjell og ved fiskerik fjord
ligger den bygd jeg har kjær.
Der mine venner og kjæreste bor,
i drømme jeg atter er der.
Vågstranda alltid i minnet vil bli,
hvor enn min reise vil ende.
Minner som alltid er gode, fordi
gleden tilbake vil vende.
Den samme glede i hjertet vil bo,
sammen med kjærlighet, vennskap og tro.
Vågstrandas skjønnhet når solen går ned
fins intet annet sted!
Derfra de fineste minner jeg har,
barndommens lykk’lige tid.
Hverdagens barnslige drømmer meg bar
inn i en verden så vid.
Gleden jeg fant i den vakre natur,
bringer meg alltid tilbake.
Opp til den nedfalne seterstøls mur,
stedet jeg ei kan forsake.
De gamle minner til hjertet vil nå,
aldri jeg glemmer det syn som jeg så:
Kveldssol som gløder i fjell som er grønt –
Aldri jeg så det så skjønt!
Tekst: Otto Reistad Melodi: Nidelven
I å o’Janfrid: Serie om å veksa opp på Vågstranda 1950/60
Tannpuss i grova
Av og til set opplevingar djupe spor i eit barnesinn. Nokre leikar det ut i etterkant, held seg i og kosar med minna, vil det skal vare lenge, som ein syg på eit kamferdrops.
I og o’Janfrid fekk vere med på det store eventyret: barneleir på Visthus, Indremisjonens leirstad i Vistdalen.
Det var stort – mykje nytt og spennande. Me skulle ligge i køyesenger, i heimlaga sovepose. Mamma hadde bretta og sydd sammen ullteppe, og med tannkost, vaskeklut og nattdrakt i ranselen, tok me buss og ferge til Molde – mamma var med.
På Norrøna Kafe og pensjonat venta Jenny Huse, leiar og i slekt med oss. Ungeflokken vart lessa inn i buss, og ferda gjekk innover Langfjorden til Vistdalen, til brua over elva Vista, som bukta seg rundt eigedommen.
Dagane gjekk med leik og moro, andakt og bibeltimar, måltida i ein stor matsal saman med alle dei andre ungane – der fekk me ete det me fekk!
Men det mest spennande var likevel morgon- og kveldsstellet: med tannkost og vaskeklut gjekk turen ned til elva, og i det friske, kalde vatnet fekk sveitte, sand og gras gje tapt – det var tøft!
Vel heime på Teia, sat leirminna framleis i hugen; me ville vere på leir ei stund til. Me leika køyeseng ved at den eine låg oppå bordet, den andre under. Me la oss i ullteppesoveposane, leika det var kveld.
Men har de ikkje gløymt noko? I nattdrakt og med tannkost og klut, tusla i og o’Janfrid bort i grova, som rann forbi Teia – pussa og vaska, og rusla inn igjen, ned i soveposen, kveldsbøn og godnatt:
”Kjære Gud, eg har det godt. Takk for alt som eg har fått.
Du er snill, og du held av meg. Kjære Gud, gå aldri frå meg.
Pass på liten og på stor. Gud bevare far og mor.
Jesus bevare alle ’natt, Amen!”
Det siste la me til for å vere heilt sikre! Nokre minutt seinare gol hanen, og det var tid for morgonstell. Bort i grova att, samme puss og vask, og slik kunne vi halde på heile dagen. Mamma var heilt over seg for slik reinsemd, men me tok no vel ikkje skade av slikt?!
Då eg seinare som speidar, var på leir i telt og sovepose, var det framleis noko særs med utandørs tannpuss! Rart kva det er som festar seg for livet!
Synnøve Myrdal – 2015
Jeg er hjemme på mimre-ferie sammen med søster Janfrid, med base på Teia – for tiden uten søster Eli, som jobber på Smøla.
Vi er på kirkegården for å se til gravene til mamma og pappa, farmor og farfar, og rusler rundt og ser på andre, gamle og nye graver. Kirkegårder er fredens og ettertankens hage, fyller oss med minner om tider og mennesker fra et annet liv – barndommens bekymringsløse verden.
Tilfeldighetene vil at vi treffer på Marvin, som forteller oss at hans kone Kjellrun skal stedes til hvile dagen etter. Deres eldste datter, Astrid, var min klassevenninne, og vi bestemmer oss for å gå i begravelsen.
Vi sitter på bakerste benk, mens kirken sakte fylles opp av familien og bygdefolket, og en vemodig stemning hviler over kirkerommet.
I denne lille kirken er jeg konfirmert og her fulgte pappa meg opp kirkegulvet på min bryllupsdag. Her har jeg fulgt foreldre og besteforeldre, tanter og onkler, søskenbarn og venner til deres siste hvile.
Plutselig veller sterke følelser frem, så tårene sprenger på. Ikke triste tårer, nei hjertet fylles av en inderlig takknemlighet og varm glede. Jeg opplever et intenst fellesskap og samhørighet med folket i denne kirken, i denne bygda.. Flesteparten av dem kjenner meg og vet hvem jeg er, hvor jeg kommer fra. Her hører jeg også til, her er jeg hjemme! Selv etter snart 40 år i østlendighet, er det her jeg har røttene mine – jeg vil alltid være en del av dette bygdesamfunnet som heter Vågstranda.
Tankene går videre til våre barn og barnebarn, oppvokst i byen – de får kanskje aldri oppleve dette fellesskapet, denne soleklare vissheten om at ja, akkurat her er jeg rotfesta for evig tid!
Det kan ikke understrekes sterkt nok hvor viktig det er å vite hvor man kommer fra, at man hører til et sted, i en familie hvor historie og tradisjoner blir verdsatt. I dagens urolige samfunn, er dette god ballast å ha med seg, kanskje spesielt for de unge. Å vite hvem man er, gir selvfølelse og trygghet.
Men vi bør ikke vente med å få de eldre til å fortelle om hvordan det var før – plutselig er de ikke mer, og da er det for sent. Bare ved å spørre og vise interesse, kan vi lære mer om våre aners liv og verdinormer. La oss begynne nå! Vi som har barn og ungdom i huset – fortell! Selv om interessen for ‘mimring’ stiger med alderen, tror jeg at vi kan få de yngste interessert ved å gi dem regelmessige små drypp – Prøv! Det som er moderne i dag, er historie i morgen. La oss være takknemlige for at vi kjenner våre røtter – Ta godt vare på dem og minnene!
Lat oss ikkje forfedrane gløyma
under alt som me venda og snu.
For dei gav oss ein arv til å gøyma,
han er større enn mange vil tru.
Synnøve Myrdal – 2014
Einj fesketur
Dæ siste dagan he nåreislå vore lei, og de he pessregna, so fålk he ’kje helt se utfør dørin: ”De he vøre nåkå snekje ja, men de e ei anna ækt i dag.”
Fer no he kammarvere roa se, og i dag e de slek ein skjekkele goversdag, og n’Arild og n’Svein he stått opp i porkotten, og no he dæ fått før se at dæ ska oppi elva og feske kree.
Og sjøl om o’Anny fekk Bergyltre mæ kokkelur som agn, mænte gutongan at kreå heiller velle ha makk. Dæ fylte ei gammal tobakksøskje (Raudmix?) og rusla oppover dalen, førbi Olaf-bua, over (gamle-)brua og oppover eit stykkje. Nedafør Ola-bru’n var det enklast å komme se ut i elva, og her va det øye midt uti, der det va lugomt å stå mæ trøen.
n’Svein ha på se nåken gamle, utgåtte skre ette far sin, menst 3 nommer fer stor, og so gjekk det no’kje bere te einn at’n glei på sa våte stænan. Der sat’n, mæ vekla oklakul og klissblaut kortbrok!
Mæn n’Arild e nådelaus: ”Sku me feske kree, eill sku me bade?” ”I e so låk i fota, i trur i storta! Kan me’kje gå hæmatt? Me kan feske dassmort frå kai’n i sta’n?”
n’Svein e ’kje so høg i hatta no: ”Å so he i fått eit kleggjabet atti kalbot’n, i kleia mæstå senadrått på me – å førresten so lika’kji kree!”
Sa to gårongan er stort sett vel førlekt, og n’Arild tenkje se om fer å komme på nåkå so gjer oløkkå hass Svein lett mender:
”Borti groven der e de fullt tå lappespye, og sia du allereie e blaut i brokja, kan me fylle lommen dine? Og så finn me o’Anny og o’Anne-Jøran, og so kasta me lappespye på dæ?” Ka du sæ, Svein, bli’kje de rart?”
Og n’Svein gløme både kleggjabet og oklakul, og henka se opp på væn. Fjese hass vise at her e ein kar mæ eit mål: ”Kjøm du’kje, Arild? Ka du drøla ette? I haurte o’Anny sæ at dæ sku plokke gjætasømmer ovai n’Tomander, so dæ e rett borti her!”
Mæn n’Arild he kome på at kanskje ta her ’kje va so lurt læll? Dæ sku no ha følgje mæ sa tausongan på skulen i mårgå, og dæ kunne ta ein grusom hemn? ”Du Svein, me ska’kje legge lappespyå oppi sa gamle skren åt far din då, so fer’n sjokk å daua?”
n’Arild ser mæ ein gong at ta ikkje va so god ein tanke, og snur brått om: ”Næ, me tek spyå mæ oss på skulen i mårgå, og so kan o’Emma-moste førtæl oss om froskeegg, og so fer både i og du Meget i Naturfag!”
Ta her kunnje ha vøre ei sann historie, mæn de e bære nåkå i he kokt ihop mæ alle orda i fekk igår – Tusen takk!
Synnøve Myrdal – høst 2013
Du ser ikke vinden, men hører dens liv.
Den rasler i trærne, suser i siv.
Den høster løvet, gir det leie i jord.…
Sprer blomstenes pollen, nytt liv som gror.
Du ser ikke vinden, men kjenner dens makt.
Den blåser i virvel, den danser i takt.
Den pisker opp sjøen, se bølgenes jag.
Den raser i natten, men løyer mot dag.
Du ser ikke vinden, men aner dens sinn.
Den svaler din panne, gir deg roser i kinn.
Den rusker opp tanken, du tviler, du tror.
Den hvisker i hjertet, der drømmene bor.
Du ser ikke vinden, der du i livsstormen står.
Vet ei hvor den kom fra, vet ei hvor den går.
Så hjelp meg da Gud, å ri den av,
I takknemlighet for livet du meg gav.
Synnøve Myrdal – 2015
Hverdagshøytid i skogens kirke
Mitt lille tjern
Med vissent løv i stille vann,
Med lys og skygger –
En herlig sommer har vandret hen.
Blant høye trær,
langs sogens bunn, i mose, lyng
og tørre kongler –
Der hvisker vinden: Det lir mot høst!
Våre bein er plantet på forskjellige steder i dette fantastiske værlandet vi bor i, som alltid gir oss noe å snakke om. Men snakker vi egentlig om været? Er det ikke selve livet vi beskriver gjennom værmetaforer?
Vi ser den samme himmelen, med en sol og en måne, svevende i det samme universet. Likevel kan din himmel være blå og skyfri, mens min er grå og regntung.
Min nattehimmel ble flerret av enorme, lilla lysglimt, ledsaget av en buldrende bass: Du skal ikkje sova burt uværsnatta! Våkn opp og møt dine utfordringer med naturkraftens styrke!
I dag er himmelen nyvasket og ren, og nattens tanketurbulens et blekt minne. Din soloppgang var kanskje full av lys og løfter om en regnfri, ny dag?
Vi har forskjellig ståsted, både i livet og geografien, men vi kan likevel møtes i ordene og tankenes rom, dele vårt livs status: Jeg er i livets høst, men hva er vakrere enn høstens gnistrende fargeprakt? Den rødgule paletten er full av sterke følelser, inderlig varme, glødende liv; med løfter om at i ivsårets lommer ligger det fremdeles et hav av muligheter; til å leve, til å gi, til å dele!
Synnøve Myrdal – 2014
Tverosa.com 